باورهای مهدوی در احادیث اهل سنت
۱۹ آذر ۱۳۹۰ ساعت ۱۲:۳۹
مرجع : مرکز پژوهشهای اسلامی صداوسیما
اعتقاد به مهدویت مخصوص شیعیان نیست، بلکه تمام مذاهب اسلامی در اصل ظهور حضرت مهدی (ع) اتفاق نظر دارند. همه بر این باورند که در آخرالزمان، شخصی به نام مهدی (ع) ظهور میکند و زمین را پر از عدل و داد خواهد کرد. این مقاله به بررسی روایات مرتبط با حضرت مهدی (عج) در منابع اهل سنت میپردازد.
اعتقاد به مهدویت مخصوص شیعیان نیست، بلکه تمام مذاهب اسلامی در اصل ظهور حضرت مهدی (ع) اتفاق نظر دارند. همه بر این باورند که در آخرالزمان، شخصی به نام مهدی (ع) ظهور میکند و زمین را پر از عدل و داد خواهد کرد.
در حوزه باورهای اسلامی، کمتر موضوعی را میتوان یافت که تا این اندازه به آن اهمیت داده شده و در اصل اعتقاد به ظهور منجی، نوعی اتفاق نظر و وحدت فکر، شکل گرفته باشد. حدیثهای مربوط به حضرت مهدی (ع)، در بسیاری از کتابهای معروف اهل سنت نیز آمده است. در بیشتر این کتابها، از اوصاف و زندگی حضرت مهدی (ع) نشانههای ظهور، محل ظهور و بیعت، تعداد یاران و دیگر موضوعها سخن گفته شده است.
صحت احادیث مهدوی
نکته قابل توجه درباره روایتهای مربوط به حضرت مهدی (ع) در منابع اهلسنت این است که بزرگان فراوانی از ایشان، به درستی آنها اشاره کردهاند، از جمله:
۱. ترمذی در سنن، ج ۴، ص ۵۰۵، ح ۲۲۳۰ و ۲۲۳۲.
۲. حافظ ابوجعفر عقیلی در الضعفاء الکبیر، ج ۳، ص ۲۵۳، ح ۱۲۵۷.
۳. حاکم نیشابوری در مستدرک الصحیحین، ج ۴، ص ۴۲۹، ح ۴۶۵، ۵۵۳ و ۵۵۸.
۴. بیهقی در الاعتقاد و الهدایة الی سبیل الارشاد، ص ۱۲۷.
۵. بغوی در مصابیح السنة، ص ۴۴۸، ح ۴۱۹۹.
۶. ابن اثیر در النهایة، ج ۵، ص ۲۵۴.
۷. قرطبی در التذکرة، ص ۷۰۴.
۸. ناصرالدین البانی در حول المهدی، ص ۶۴۴.
۹. عبدالعلیم عبدالعظیم البستوی در المهدی المنتظر.
افزون بر تأیید درستی حدیثها، برخی بزرگان اهلسنت به تواتر حدیثهای مهدویت نیز اقرار کردهاند.
تواتر احادیث مهدویت
از ویژگیها و امتیازهای بسیار مهم در یک موضوع روایی، تواتر حدیثهایی است که درباره آن نقل شده است. متواتر بودن روایتها سبب میشود به آن موضوع به صورت ویژه، توجه و محتوای آن پذیرفته شود. اکنون به تعدادی از گفتههای اهل سنت که به تواتر احادیث مربوط به امام مهدی (ع) اقرار کردهاند، اشاره میکنیم:
۱. محمدحسین آبری شافعی (۳۶۳ م.) در کتاب مناقب الشافعی میگوید: «اخبار بشارت رسول خدا صلیاللهعلیهوآله به آمدن مهدی (ع) به دلیل کثرت مخبران و راویان به حد تواتر رسیده است».
۲. حافظ ابوعبدالله گنجی شافعی (۶۵۸ م.) مینویسد: «احادیث پیامبر اکرم صلیاللهعلیهوآله درباره مهدی (ع) به دلیل راویان بسیاری که دارد، به حد تواتر رسیده است».
۳. ابن حجر عسقلانی (۸۵۲ م.) مینویسد: «اخبار متواتر رسیده است که مهدی از این امت است و عیسی (ع) فرود خواهد آمد و پشت سر او نماز خواهد خواند».
۴. ابن حجر هیثمی (۹۷۴ م.) میگوید: «احادیثی که در آنها مهدی ذکر شده است، فراوان و متواتر است».
۵. محمد رسول برزنجی مینویسد: «احادیثی که بر وجود مهدی (ع) و قیام او در آخرالزمان و از خاندان رسول اکرم صلیاللهعلیهوآله و فرزندان فاطمه (س) بودن وی دلالت دارند، به حد تواتر رسیده است و جایی برای انکار آنها وجود ندارد».
به جز موارد یاد شده، دانشمندان دیگری نیز هستند که به متواتر بودن روایتهای حضرت مهدی (ع) اشاره کردهاند.
روایات اهل سنت درباره حضرت مهدی (ع)
اهل سنت در روایتهای فراوانی به اندیشه مهدویت پرداختهاند که مهمترین آنها عبارتند از:
الف) نسب حضرت مهدی (ع)
یکی از مواردی که اهل سنت در این باره روایت کردهاند، تبار حضرت مهدی (ع) است که مهمترین محورهای آن عبارتند از:
یک ـ مهدی از اهل بیت است
ابن ماجه در سنن خود نقل کرده که پیامبراعظم صلیاللهعلیهوآله فرمود: «المهدی منا اهل البیت؛ مهدی از ما اهل بیت است.» رسول اعظم صلیاللهعلیهوآله در روایت دیگری میفرماید: «یَخْرُجُ مِنْ اَهْلِ بَیْتی عِنْد انْقِطاعٍ مِنَ الزَّمانِ وَ ظُهورِ مِنَ الْفِتَنِ یَکوُنَ عَطاؤُهُ حَتْمیّا؛ هنگام پایان زمان و آشکار شدن فتنهها، مردی از اهل بیت من خروج خواهد کرد که بخشش او بسیار است».
پیامبر مکرم اسلام در روایت دیگری میفرماید: «فَیَبْعَثُ اللّهُ رَجُلاً مِنْ عِتْرَتِی مِنْ أَهْلِ بَیْتی؛ پس خداوند مردی از عترت و اهل بیت مرا برانگیزد».
دوـ حضرت مهدی (ع) از نسل حضرت علی (ع)
سیوطی چنین نقل میکند که پیامبر دست علی (ع) را گرفت و فرمود:
«سَیَخْرُجُ مِنْ صُلْبِ هذا فَتی یَمْلَأُ الْأَرْضَ قِسْطا وَ عَدْلاً؛ از نسل این شخص به زودی جوانی خروج خواهد کرد که زمین را پر از عدل و داد میکند».
جوینی شافعی از ابن عباس نقل کرده که پیامبر اعظم صلیاللهعلیهوآله فرمود:
همانا علی بن ابیطالب امام امت من و جانشین من بر آنان پس از من است. از فرزندان او، قائم منتظر است که خداوند به وسیله او زمین را پر از عدل و داد میکند، آنگونه که پر از ستم و بیداد شده باشد.
سه ـ حضرت مهدی از نسل فاطمه (س)
در روایتهای اهل سنت، آمده است که حضرت مهدی (ع) از فرزندان فاطمه (س) است. ابن ماجه از امسلمه نقل کرده که وی از رسول خدا صلیاللهعلیهوآله چنین شنید: «اَلْمَهْدِی مِنْ وُلْدِ فاطِمَة؛ مهدی از فرزندان فاطمه است».
ب) ویژگیهای جسمانی حضرت مهدی (ع)
در کتابهای اهل سنت روایتهای فراوانی درباره ویژگیهای جسمانی حضرت مهدی (ع) آورده شده است که به برخی از آنها اشاره میکنیم:
یک ـ چهره نورانی
جوینی از رسول خدا صلیاللهعلیهوآله روایت کرده است: «اَلْمَهْدی مِنْ وُلْدی... کَأَنَّ وَجْهَهُ کَوْکَبٌ دُرِّی؛ مهدی از فرزندان من است... چهرهاش همانند ستارهای درخشان است».
دوـ پیشانی بلند و بینی کشیده
حضرت مهدی (ع) با پیشانی بلند و بینی کشیده، توصیف شده و این تعبیر در حدیثهای اسلامی فراوان آمده است. صنعانی از پیامبر اعظم صلیاللهعلیهوآله چنین نقل کرده است: «اِنَّ الْمَهْدی اَقْنی أَجلی؛ مهدی، بینی کشیده و پیشانی بلند دارد».
سه ـ خال بر گونه
گنجی شافعی از پیامبر نقل کرده است که فرمود: «بر گونه راست مهدی، خالی مشکی وجود دارد».
ای آفتاب آینهدار جمال تو
مشک سیاه، مجمرهگردان خال تو
درباره ویژگیهای ظاهری امام مهدی (ع) روایتهای زیادی وارد شده است. این روایتها برای آن است که امام مهدی (ع) را راحتتر بشناسیم؛ زیرا با کمک این نشانهها در زمان غیبت که زمان حیرت است و مدعیان دروغین امامت و مهدویت فراوانند، میتوان مدعیان دروغین را شناخت و آنها را رسوا کرد.
ج) همنام بودن حضرت مهدی (ع) با پیامبر اعظم صلیاللهعلیهوآله
اهل سنت اتفاق نظر دارند که حضرت مهدی (ع) همنام رسول خدا صلیاللهعلیهوآله است. حتی در روایتها به نام آن حضرت اشاره شده است. چنانکه ابن مسعود از پیامبر چنین نقل کرده است: «اسم المهدی محمد».
د) زمینههای ظهور
در منابع اهل سنت، به برخی تحولهای اجتماعی پیش از ظهور اشاره شده است که بعضی از آنها عبارتند از:
یک ـ ناامیدی همگانی
پیامبر اعظم صلیاللهعلیهوآله به حضرت علی (ع) فرمود:
ای علی! ظهور مهدی هنگامی خواهد بود که شهرها دگرگون شوند و بندگان خدا، ضعیف و از فرج و ظهور مهدی ناامید گردند. در این هنگام، قائم از فرزندان من ظاهر میشود.
دوـ فراگیر شدن ستم
رسول خدا صلیاللهعلیهوآله در این باره فرمود:
لَوْ لَمْ یَبْقَ مِنَ الدُّنْیا اِلاّ یَومٌ لَطَوَّلَ اللّهُ ذلِکَ الْیَوْمَ حَتّی یَبْعَثَ رَجُلاً مِنْ أَهْلِ بَیْتی یَمْلَأُ الْأَرْضَ عَدْلاً وَ قِسْطا کَما مُلِئَتْ ظُلْما وَ جَوْرا.
اگر از دنیا بیش از یک روز باقی نماند، خداوند آن روز را چنان طولانی خواهد کرد تا اینکه مردی از اهل بیتم برانگیخته شود و زمین را آکنده از عدل و قسط کند، آنگونه که پر از جور و ستم شده باشد.
هـ) نشانههای ظهور
در کتابهای اهل سنت، برخی نشانههای ظهور امام مهدی (ع) بیان شده است که مهمترین آنها عبارتند از:
یک ـ ندای آسمانی
پیامبر اعظم صلیاللهعلیهوآله فرمود:
در ماه محرم، بانگی از آسمان برآید بدین مضمون که برگزیده خداوند فلان (مهدی) است. پس سخنش را بشنوید و از او پیروی کنید.
دوـ سفیانی
یکی از نشانههای حتمی ظهور، قیام شخصی با عنوان سفیانی است که در برخی منابع اهل سنت، آشکارا از آن به عنوان یکی از نشانههای خروج مهدی (ع) یاد شده است.
سه ـ خسف در بیداء
واژه «خسف» به معنای فرو رفتن و پنهان شدن در زمین و «بیداء»، نام سرزمینی میان مکه و مدینه است. منظور از این نشانه آن است که سفیانی با لشکری بزرگ به قصد جنگ با حضرت مهدی (ع) راهی مکه میشود که در میان راه در محلی به نام بیداء به سبب عذاب الهی در زمین فرو میروند. پیامبراکرم صلیاللهعلیهوآله در این باره میفرماید:
فَیُبْعَثُ الیهِ جیشٌ مِنَ الشام حتی اذا کانوا بِالبیداء خُسِفَ بِهِم.
گروهی از شام به سوی او برانگیخته میشوند. چون به منطقه بیداء میرسند، به زمین فرو برده میشوند.
چهارـ قتل نفس زکیه
از نشانههای حتمی ظهور که در منابع اهل سنت نیز به آن اشاره شده، کشته شدن انسانی پاک و بیگناه در آستانه قیام حضرت مهدی (ع) بین رکن و مقام در مکه است.
و) امور مربوط به ظهور حضرت مهدی (ع)
در روایتهای اهل سنت، مسائل گوناگونی درباره ظهور امام مهدی (ع) بیان شده که مهمترین آنها عبارتند از:
یک ـ اصلاح امر ظهور در یک شب
در روایتهایی از پیامبر اعظم صلیاللهعلیهوآله نقل شده است که امر ظهور حضرت مهدی (ع) در یک شب اصلاح و مهیا میشود: «یُصلِحُ اللّه فی لَیلَةٍ واحدَةٍ».
دوـ محل ظهور و بیعت با حضرت مهدی (ع)
در روایتهای اهل سنت چنین میخوانیم که امام مهدی (ع) از مکه ظهور خواهد کرد و با او افرادی به عنوان یاوران خاص بیعت میکنند. رسول گرامی اسلام میفرماید: «دستههایی از عراق و بزرگانی از شام به سوی مهدی (ع) میآیند و با او میان رکن و مقام بیعت میکنند.» نیز فرمود: «با مهدی (ع) بین رکن و مقام بیعت میشود.» البته روایتهای زیادی به بیعت آن حضرت با یارانش در میان رکن و مقام اشاره دارد.
سه ـ نزول فرشتگان در روز ظهور
در روایتهای اهل سنت، نزول فرشتگان برای یاری حضرت مهدی (ع) در هنگام ظهور آمده است که نشانه امداد الهی در ظهور هستند.
چهارـ نزول حضرت عیسی (ع)
یکی از حوادث بسیار مهم در عصر ظهور، بازگشت حضرت عیسی (ع) است. این رخداد مهم در بسیاری از کتابهای اهل سنت آمده است: برای نمونه، بخاری و مسلم هر دو با اسناد خود از ابوهریره نقل کردهاند که گفت: رسول خدا صلیاللهعلیهوآله فرمود:
کَیفَ أنتُم اِذا نَزَلَ ابنُ مریمَ فیکُم واِمامُکُم مِنکم
چگونهاید زمانی که فرزند مریم فرود آید، در حالی که امام شما فردی از خودتان است.
ابن ابی شیبه از ابن سیرین نقل کرده است:
مهدی از این امت و همان کسی است که بر عیسی بن مریم (ع) امامت میکند.
مسلم با اسنادش از جابر بن عبداللّه آورده است:
شنیدم پیامبر فرمود: «گروهی از امتم آشکارا تا روز قیامت بر اساس حق پیکار میکنند. پس عیسی بن مریم فرود میآید. فرمانده گروه گوید: بیا و برایمان نماز بگزار! میگوید: خیر، به درستی که برخی از شما به پاس گرامیداشت این امت بر دیگران امیر هستید».
در این باره روایتهای فراوانی در کتابهای اهل سنت نقل شده است.
ز) ویژگیهای حکومت امام مهدی (ع)
در بسیاری از روایتهای اهل سنت، ویژگیهای حکومت آخرین خلیفه پیامبر اعظم صلیاللهعلیهوآله بیان شده است که برخی از آنها عبارتند از:
یک ـ عدالتگستری
بر اساس روایتها، برپایی عدل و قسط از مهمترین هدفهای قیام حضرت مهدی (ع) است که در انبوهی از روایتهای اهل سنت به آن اشاره شده است.
دو ـ رفاه و آسایش عمومی
از دیگر ویژگیهای حکومت حضرت مهدی (ع)، رفاه عمومی است. پیامبر اسلام در این باره میفرماید: «یَکونُ فی اُمَّتی المَهدی... تَعیشُ أُمتی فی زمانِهِ عَیْشا لَمْ تَعِشهُ قَبلَ ذلِکَ؛ مهدی (ع) در امت من خواهدبود... مردم در زمان او چنان زندگی خواهند کرد که هرگز پیش از آن زندگی نکرده بودند.» و نیز فرمود: «یَکونُ فی أُمَّتی المَهدی... یَتَنَعَّمُ فیه اُمَّتی نِعمَةً لم یَتَنَعَّمُوا مِثْلَها قَطُّ؛ مهدی (ع) در امت من خواهد بود... مردم در آن دوره به چنان نعمتی دست یابند که در هیچ دورهای چنین بهرهمند نشده باشند».
سه ـ رضایت همگانی
تمامی مردم پس از ظهور و در دوران حکومت امام مهدی (ع) از حاکمیت آن حضرت رضایت کامل خواهند داشت که روایتهایی در این باره بیان شده است.
چهارـ امنیت فراگیر
از دیگر ویژگیهای حکومت امام مهدی (ع) که در روایتهای اهل سنت به آن اشاره شده، امنیت همهجانبه و عمومی در سراسر کره زمین است.
پنج ـ احساس بینیازی در مردم
یکی از ویژگیهای مردم در دوران ظهور، احساس بینیازی مردم است. پیامبر اعظم صلیاللهعلیهوآله میفرماید: «أُبَشِّرُکُم بالمهدی... ویَملأُ اللّهُ قُلُوبَ أُمَّةِ مُحمدٍ غنی؛ شما را به مهدی (ع) بشارت میدهم [به هنگام ظهور او] خداوند دلهای امت محمد را سرشار از بینیازی میکند».
شش ـ چیرگی اسلام بر همه ادیان
در دولت امام مهدی (ع)، اسلام بر دیگر دینها غلبه خواهد کرد و اسلام دین جهانی خواهد شد. پیامبر اعظم صلیاللهعلیهوآله میفرماید:
مردم با مهدی (ع) بیعت میکنند. خداوند به واسطه او، دین را برمیگرداند و پیروزیهایی برای او به وجود میآورد تا به آنجا که هیچکس بر زمین باقی نمیماند مگر آنکه لاالهالااللّه میگوید.
